Bomen vertellen het verhaal van het landschap

Bomen en houtige landschapselementen vertellen veel over de streek waarin ze groeien. Hun verspreiding en gebruik zijn het resultaat van natuurlijke omstandigheden, menselijke keuzes, lokale tradities en eeuwenlange geschiedenis. Door die geschiedenis te kennen, kunnen we vandaag beter onderbouwde keuzes maken en tegelijk de eigenheid van onze landschappen bewaren. Zeker nu het klimaat verandert, is die kennis belangrijk om verleden, heden en toekomst met elkaar te verbinden.



Delen

Regionale Landschappen verbinden partners en inwoners met het landschap en brengen hen samen om dat landschap op een hedendaagse en duurzame manier vorm te geven. Om dat kwaliteitsvol te kunnen doen, is kennis van het landschap en van de bouwstenen ervan onontbeerlijk. Bomenrijen, houtkanten, hagen, boomgaarden en andere houtige landschapselementen zijn belangrijke bouwstenen. Ze geven structuur aan het landschap en bepalen mee het karakter en identiteit. Tegelijk zijn ze van groot belang voor de biodiversiteit: heel wat organismen vinden er voedsel of beschutting, gebruiken ze als verbindingsweg of planten zich er voort.

Bomen in onze landschappen: lokale verschillen in verspreiding en gebruik

Die houtige landschapselementen zijn niet overal hetzelfde. Ze bepalen mee  de eigenheid van onze traditionele landschappen en verschillen van streek tot streek. Dat heeft gedeeltelijk te maken met natuurlijke omstandigheden. Bodem, wind, waterhuishouding en licht bepalen welke bomen en struiken ergens van nature kunnen groeien en waar ze zich optimaal ontwikkelen. Ook de hoeveelheid en dichtheid van houtige elementen is niet overal gelijk. De kust- en Scheldepolders hebben bijvoorbeeld een uitgesproken open karakter, terwijl grote delen van het Meetjesland of het Houtland veel geslotener zijn.

Typische elzenrij van het Meetjesland
© Typische elzenrij van het Meetjesland - Regionaal Landschap Meetjesland en Leievallei

Het landschap wordt echter niet alleen door natuurlijke omstandigheden bepaald. Ook mensen hebben er doorheen de eeuwen hun stempel op gedrukt. Bossen werden gekapt en omgezet in landbouwgrond waardoor het gesloten karakter van het landschap verdween. Net zoals bouwstijlen, kledij en leefgewoonten veranderen, evolueren ook de bomen, struiken en andere houtige elementen die in een landschap voorkomen. Niet alleen het assortiment aan soorten en variëteiten verandert, ook de manier waarop bomen en hout worden gebruikt verandert. Soms gaat het om ontwikkelingen die in een groot gebied zichtbaar zijn, soms om typische lokale gebruiken en tradities.

Die regionale en lokale verschillen zijn waardevol. Ze zorgen ervoor dat landschappen herkenbaar zijn en elk hun eigen karakter hebben. Een gedetailleerde kennis van de bomen en struiken die historisch in een streek voorkwamen, helpt ons daarom om vandaag verantwoorde keuzes te maken. Bij nieuwe aanplantingen en landschapswerken kunnen we zo aansluiten bij de eigenheid van een streek, in plaats van overal dezelfde soorten en landschapselementen te introduceren. Zo vermijden we dat landschappen uiteindelijk steeds meer op elkaar gaan lijken.

Vandaag komt daar nog een bijkomende uitdaging bij. De klimaatverandering en veranderende groeiomstandigheden stellen ons voor nieuwe vragen. Welke soorten zijn streekeigen én kunnen ook in de toekomst gedijen? En hoe kunnen we nieuwe aanplantingen tegelijk landschappelijk, ecologisch en cultuurhistorisch verantwoord vormgeven? Om op die vragen te kunnen antwoorden, hebben we niet alleen kennis van het heden nodig, maar ook inzicht in het verleden.

Autochtoon, inheems en streekeigen

Niet alle inheemse soorten komen overal in Vlaanderen van nature voor. Sommige soorten zijn gebonden aan heel specifieke omstandigheden, bijvoorbeeld aan een bepaalde bodem, waterhuishouding of hoeveelheid licht. Daardoor verschilt ook het natuurlijke verspreidingsgebied van bomen en struiken van streek tot streek.

Toen mensen zich in onze streken vestigden en hun omgeving begonnen te ontginnen, maakten ze in belangrijke mate gebruik van wat hun omgeving te bieden had. Gedurende duizenden jaren bleef die wisselwerking tussen mens en landschap grotendeels behouden. Het soortenassortiment dat in een bepaalde streek voorkwam, bleef daardoor relatief stabiel.

Vanaf de 16de eeuw werden nieuwe, niet-inheemse en niet-streekeigen soorten geïntroduceerd. Zeker vanaf de 18de eeuw nam die introductie sterk toe en werden nieuwe soorten ook op grotere schaal in onze landschappen aangeplant. Daardoor is het huidige bomenbestand niet zomaar een afspiegeling van wat hier van nature voorkomt. Kennis van de historische verspreiding helpt om die verschillen beter te begrijpen en om bij nieuwe aanplantingen de juiste keuzes te maken.

Met de kennis van het verleden

Om vandaag weloverwogen keuzes te maken bij plantvoorstellen of landschapswerken, is kennis van het verleden onontbeerlijk. Wie wil weten welke bomen en struiken vroeger deel uitmaakten van een landschap, kan daarvoor verschillende bronnen combineren.

Een eerste bron zijn de bomen en andere landschapselementen die vandaag nog bewaard zijn. Oude bomen, houtkanten, hagen, boomgaarden en andere relicten vormen levende getuigen van het vroegere landschap. De informatie uit inventarissen kan vervolgens worden aangevuld met gegevens uit historische bronnen zoals teksten, kaarten, beeldmateriaal, bewaarde gebruiksvoorwerpen, verkoopaktes en boedelbeschrijvingen.

Sommige van die bronnen zijn bijzonder gedetailleerd. In een boedelbeschrijving of  pachtcontract kunnen bijvoorbeeld niet alleen de aanwezige bomen en struiken worden vermeld, maar ook hun omvang, locatie of zelfs aanwijzingen voor hun gebruik. 

Voorbeeld uit notarisarchief– VERDOORNEN (1774-1776):

"Item betaelt aen François van Kerkvorde de somme van 2 ponden 1 schellinghe grooten over arbeyts loon aen dese kercke ten jaere 1776 verdient met het steken van plantsoenenen putten te maecken ende verdoorenen van de selve als per quitanttie…" In deze tekst wordt het ‘verdoornen’ van de aanplant aangehaald: een gebruik van vóór de uitvinding van prikkeldraad, waarbij doornstruiken rond de boomstammen worden aangeplant om te verhinderen dat vee of wild schade berokkent.

Ook wetenschappelijke technieken kunnen bijkomende informatie opleveren. Onderzoek van houtskoolfragmenten, pollenanalyse en dendrochronologie kunnen bijvoorbeeld inzicht geven in de aanwezigheid van bepaalde soorten, de herkomst van hout, de ouderdom van bomen en de manier waarop hout doorheen de tijd werd gebruikt.

Wat vendities ons vertellen

Een bijzondere bron zijn oude aankondigingen van hout- en boomvendities. Door de vendities van een dorp of streek chronologisch samen te brengen, kunnen we een beeld reconstrueren van de bomen die er op een bepaald moment voorkwamen.

Niet alleen de soorten zijn daarbij interessant. Omdat in venditieaankondigingen vaak ook de omtrek van bomen werd vermeld, kunnen we ons een beeld vormen van de omvang die bomen hadden op het moment dat ze werden verkocht. Soms wordt bovendien aangegeven waarvoor het hout geschikt was. Bepaalde stammen waren bijvoorbeeld bestemd voor wagenmakers, scheepsbouwers, pompboorders of kuipers. 

Niet alleen stammen werden verkocht. Ook slaghout of taille kende een afzetmarkt. In aankondigingen uit het Meetjesland omstreeks eind 1800 worden bijvoorbeeld ook heide en brem vermeld. Deze soorten, die thuishoorden op arme en schrale bodems, werden lokaal onder meer verwerkt tot bezems.

Dergelijke bronnen laten zien dat de aanwezigheid van bomen en struiken niet los kan worden gezien van hun gebruik. De soorten die in een landschap voorkwamen, waren niet alleen het resultaat van natuurlijke omstandigheden, maar ook van de behoeften en gebruiken van de lokale bevolking.

© Venditie in Maldegem - 't Getrouwe Maldegem (1894)
© Venditie, Maldegem - Volksbode (1894)
Deze prent komt uit de Atlas van de Algemene landbouwtelling van 31 december 1929 door het Ministerie van Landbouw.
© Atlas Algemene landbouwtelling (1929)

Boomgaarden en leifruit

Ook fruitbomen vertellen een verhaal van regionale en lokale verschillen. In de kleinschalige agrarische landschappen zijn boerenerven met hoogstammige fruitbomen wijd verspreid. Op veel plaatsen vormen boomgaarden karakteristieke landschapselementen.

Naast de kleine boomgaarden in de onmiddellijke omgeving van de boerderij waren sommige streken bekend om hun productieboomgaarden. Tot omstreeks de Tweede Wereldoorlog stond een groot deel van het Meetjesland bijvoorbeeld bekend als een belangrijke fruitstreek.

Ook hier waren de verschillen tussen streken groot. Niet overal werden dezelfde soorten of variëteiten gekweekt of verhandeld. Sommige fruitrassen zijn zeer algemeen en komen voor van de Franse grens tot in Limburg. Andere zijn veel sterker streekgebonden en verspreidden zich slechts over een beperkte regio. Vaak kregen dergelijke variëteiten bovendien lokale benamingen.

Die lokale kennis dreigt gemakkelijk verloren te gaan. Regionale landschappen werken daarom samen met organisaties zoals de Nationale Boomgaardenstichting, het Pomologisch Kollectief en Velt om kennis over lokale fruitrassen en hun geschiedenis op te sporen en te bewaren.

Binnen het Leaderproject Fruit met Pit spoorde Regionaal Landschap Meetjesland en Leievallei heel wat bijzondere fruitvariëteiten en lokale benamingen op. Sommige daarvan worden opnieuw gekweekt en aangeplant.

Appels
© Regionaal Landschap Meetjesland en Leievallei
Loden naambordje van leifruitvariëteit Kasteel van Wippelgem (Evergem)
© Kasteel van Wippelgem - Regionaal Landschap Meetjesland en Leievallei

Bijzondere bomen en bomen op bijzondere plaatsen

Sommige bomen zijn niet alleen waardevol omdat ze oud of zeldzaam zijn. Hun betekenis hangt ook samen met de plaats waar ze groeien of met de symboliek die eraan verbonden is. Onze zogenaamde erfgoedbomen zijn daarvan een goed voorbeeld.

Het kan gaan om welkomstbomen, kapelbomen, herdenkingsbomen of bomen die verbonden zijn aan een bijzondere gebeurtenis, plaats of traditie. Hun betekenis gaat daardoor verder dan hun biologische of landschappelijke waarde.

De Regionale Landschappen besteden veel aandacht aan dit houtig erfgoed. Door hun hoge leeftijd verkeren erfgoedbomen niet altijd in goede conditie en soms zijn ze in de loop van de tijd verdwenen. In overleg met lokale besturen en private eigenaars bekijken regionale landschappen daarom de mogelijkheden voor behoud, herstel of herplanting.

Binnen de Provincie Oost-Vlaanderen loopt sinds enkele jaren het entenproject. Dat project heeft als doel unieke en bedreigde bomen te vermeerderen en hun nakomelingen op bijzondere plaatsen opnieuw te verspreiden. Zo kan het genetische en cultuurhistorische erfgoed van waardevolle bomen ook voor de toekomst worden bewaard.

Dorpsplein van Bassevelde
© Dorpsplein van Bassevelde - www.delcampe.net
De vroegere dorpslinden van Maldegem
© Linden op de markt van Maldegem - www.delcampe.net
Molen in Zevergem
© Molen in Zevergem - www.delcampe.net


Herdenkingsbomen

Een bijzonder voorbeeld van bomen met een sterke symbolische betekenis zijn herdenkingsbomen, zoals de Vrijheidsboom van Sint-Laureins.

Een jaar na het einde van de Eerste Wereldoorlog riep de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken de gemeenten op om een bevrijdingsfeest te organiseren en daarbij “eenen boom bestemd de gedachtenis der slachtoffers van den oorlog te vereeuwigen” aan te planten. De toenmalige gouverneur van de provincie Oost-Vlaanderen, baron de Kerchove, stuurde hiervoor een brief naar alle gemeentebesturen.

Heel wat gemeenten gaven gevolg aan deze oproep en plantten in november 1919 daadwerkelijk een herdenkingsboom. Veel van deze bomen staan vandaag nog steeds op hun oorspronkelijke plaats. De meeste zijn intussen geïnventariseerd en sommige worden actief opgevolgd.

Toch zijn niet alle herdenkingsbomen bewaard gebleven. Wanneer zo'n boom verdwenen is, kan in overleg met de gemeente worden bekeken of een nieuwe, jonge boom zijn plaats kan innemen. Regionale landschappen en IOED's kunnen daarbij een belangrijke rol spelen.

Een herdenkingsboom is immers meer dan een boom. Hij maakt deel uit van het lokale verhaal en verbindt het landschap met de herinnering aan een historische gebeurtenis.

 Eeuwenoude linden in Maldegem
© Eeuwenoude linden in Maldegem - www.delcampe.net
Vrijheidsboom van Sint-Laureins - Regionaal Landschap Meetjesland en Leievallei
© Vrijheidsboom van Sint-Laureins - Regionaal Landschap Meetjesland en Leievallei

Kennis als basis voor de toekomst

Van bomenrijen en houtkanten tot boomgaarden, leifruit en herdenkingsbomen: houtige landschapselementen vertellen ons veel over de natuurlijke omstandigheden, de geschiedenis en het gebruik van een streek. Hun verspreiding is nooit toevallig. Ze zijn het resultaat van een samenspel tussen bodem en klimaat, menselijke keuzes, economische behoeften, tradities en lokale gebruiken.

Door die geschiedenis te onderzoeken en de aanwezige relicten te inventariseren, krijgen we een beter beeld van de landschappen die we vandaag beheren. Die kennis helpt ons om keuzes voor de toekomst beter te onderbouwen.

Dat is belangrijker dan ooit. De klimaatverandering verandert de omstandigheden waarin bomen groeien en dwingt ons om na te denken over nieuwe soorten en nieuwe vormen van aanplant. Tegelijk willen we de eigenheid van onze landschappen behouden. De uitdaging bestaat er daarom in om beide met elkaar te verzoenen: leren uit het verleden, rekening houden met het landschap van vandaag en tegelijk vooruitkijken naar de toekomst.

Zo kunnen bomen en houtige landschapselementen ook in de toekomst blijven doen wat ze altijd al hebben gedaan: het landschap structuur en karakter geven, biodiversiteit ondersteunen en mensen verbinden met de plek waar ze wonen.