Autochtoon, inheems en streekeigen
Niet alle inheemse soorten komen overal in Vlaanderen van nature voor. Sommige soorten zijn gebonden aan heel specifieke omstandigheden, bijvoorbeeld aan een bepaalde bodem, waterhuishouding of hoeveelheid licht. Daardoor verschilt ook het natuurlijke verspreidingsgebied van bomen en struiken van streek tot streek.
Toen mensen zich in onze streken vestigden en hun omgeving begonnen te ontginnen, maakten ze in belangrijke mate gebruik van wat hun omgeving te bieden had. Gedurende duizenden jaren bleef die wisselwerking tussen mens en landschap grotendeels behouden. Het soortenassortiment dat in een bepaalde streek voorkwam, bleef daardoor relatief stabiel.
Vanaf de 16de eeuw werden nieuwe, niet-inheemse en niet-streekeigen soorten geïntroduceerd. Zeker vanaf de 18de eeuw nam die introductie sterk toe en werden nieuwe soorten ook op grotere schaal in onze landschappen aangeplant. Daardoor is het huidige bomenbestand niet zomaar een afspiegeling van wat hier van nature voorkomt. Kennis van de historische verspreiding helpt om die verschillen beter te begrijpen en om bij nieuwe aanplantingen de juiste keuzes te maken.
Met de kennis van het verleden
Om vandaag weloverwogen keuzes te maken bij plantvoorstellen of landschapswerken, is kennis van het verleden onontbeerlijk. Wie wil weten welke bomen en struiken vroeger deel uitmaakten van een landschap, kan daarvoor verschillende bronnen combineren.
Een eerste bron zijn de bomen en andere landschapselementen die vandaag nog bewaard zijn. Oude bomen, houtkanten, hagen, boomgaarden en andere relicten vormen levende getuigen van het vroegere landschap. De informatie uit inventarissen kan vervolgens worden aangevuld met gegevens uit historische bronnen zoals teksten, kaarten, beeldmateriaal, bewaarde gebruiksvoorwerpen, verkoopaktes en boedelbeschrijvingen.
Sommige van die bronnen zijn bijzonder gedetailleerd. In een boedelbeschrijving of pachtcontract kunnen bijvoorbeeld niet alleen de aanwezige bomen en struiken worden vermeld, maar ook hun omvang, locatie of zelfs aanwijzingen voor hun gebruik.
Voorbeeld uit notarisarchief– VERDOORNEN (1774-1776):
"Item betaelt aen François van Kerkvorde de somme van 2 ponden 1 schellinghe grooten over arbeyts loon aen dese kercke ten jaere 1776 verdient met het steken van plantsoenenen putten te maecken ende verdoorenen van de selve als per quitanttie…" In deze tekst wordt het ‘verdoornen’ van de aanplant aangehaald: een gebruik van vóór de uitvinding van prikkeldraad, waarbij doornstruiken rond de boomstammen worden aangeplant om te verhinderen dat vee of wild schade berokkent.
Ook wetenschappelijke technieken kunnen bijkomende informatie opleveren. Onderzoek van houtskoolfragmenten, pollenanalyse en dendrochronologie kunnen bijvoorbeeld inzicht geven in de aanwezigheid van bepaalde soorten, de herkomst van hout, de ouderdom van bomen en de manier waarop hout doorheen de tijd werd gebruikt.